Site Rengi

YeniVatan Belçika

“Gede” sözü

“Gede” sözü

‘’Gede kuzudan koç olmaz.’’ Ahmet Çavuş

Gede, Emirdağ ağzında çok kullanılan bir sözcüktür. Doğrusu bu yazıyı kaleme almayı düşündüğümde “gede” kelimesinin bu denli geniş bir anlam içerdiğini bilmiyordum. Şimdi “gede”nin anlam yelpazesinde bir gezinti yapalım: Halk ağzında gede, sıfat olarak; çelimsiz, zayıf, karnı şiş, hastalıklı, açgözlü, obur, annesi babası olmayan, arsız, cimri, kötü, dilenci, yoksul. (kimse) anlamlarına gelmektedir. Gede sözcüğü kendini anlamlandırırken cimrilik yapmamış, aksine çok cömert davranmıştır.

Daha bitmedi, “gede” Türkistan’da erkek çocuk karşılığında kullanıyormuş. Anasız kuzu, manda yavrusu (gede/gedek), çoluk çocuk, yurtsuz yuvasız, anasız babasız, elsiz küllüksüz, odsuzocaksız, ataşsızçırasız, aşsız ekmeksiz anlamları için ne dersiniz?

Emirdağ halk şiirinden bir örneği Ömer Faruk Köse’nin yazımıza bir katkısı olarak sunuyorum:

“Gedeler azgın olur
Çalımı düzgün olur
Gedeye kız verenler
Hâlinden bezgin olur”

Gedelik etmek, gede olmak, aç gede demek,gedeleşmek, gedelenmek, gede oğlan gede kız… yöremizde kullanılan deyim ve deyişlerdendir. Bir de ilenç; “Allah gede canın ala.”

Dedem Ahmet Çavuş’un en çok kullandığı atasözünü hatırlıyorum. Birisinden yanlış bir davranış görünce; “Gede kuzudan koç olmaz.” derdi.

Sıra “gede” kökünden gelen kelimelere geldi: Gedekılıç; boyunduruğu sabana tutturmak için saban okunun ucundaki deliğe sokulan ağaç çivi için kullanılır. Gedeleç, ok ve yay çantası, sadak, tirkeş demektir. Gedelek, yaprakları ve yumrusu pancara benzeyen ve yumrusu çiğ olarak yenen bir bitkidir. (Gedelek turşularını da unutmayalım.)

Farsça’da isimlere “yer/yeri” anlamı vermek için “-gede” eki eklenir: Ateş-gede (ateş yeri/Mecusi mabedi), mey-gede (şarap yeri/meyhane), büt-gede (Put yeri/puthane)…

“Gede” köken olarak Farsça fakir, kimsesiz anlamına gelen “geda” kelimesinden Türkçeleşmiş ve yukarıda belirttiğimiz anlam genişlemesiyle söylenmiştir.

Geda, Divan edebiyatında kul, köle anlamında mazmun olarak işlenmiştir.

“Sultana sultanlık, gedaya gedalık yaraşır.” söyleyişi insanların bulunduğu yere göre davrandığına işaret eder. Cihan Padişahı Kanuni ( Muhibbi)

“Ey muhibbî âleme şâh olmadan
Dilberin olmak gedâsı hoş gelir.’’ beyitiyletevazusunu gösterir.

“Bir şâha kul oldum ki cihânañagedâdur.” Allah’a kul olmanın mutluluğunu yaşayan Fatih (Avni) bütün cihanın da Ona kul olduğunu belirtir.

Fuzuli, Leyla vü Mecnun mesnevisinde aşık-maşuk ilişkisini ortaya koyar:

“El gafil iken bu maceradan
Sultana sena götür gedadan”

Asırlardan beri değişmeyen bir kuraldır:

“Kapıya bir gedâ gelse, efendinâ uyur derler
Elinde bergüzâr olsa, içeriye buyur derler” (Kapıya bir dilenci gelse, efendi uyuyor derler. Eğer o dilencinin elinde bir armağan varsa içeriye buyur derler.)

İnsanların içinde yaşadıkları toplum, bireylere bazı sorumluluklar yüklediği gibi bazı statü/prestijler de verir. Statü insanın toplum içindeki yerini yurdunu, saygınlık derecesini belirler. Verilmiş statü bireyin cinsiyet, soy gibi özelliklerinden dolayı doğuştan aldığı konumdur. Kazanılmış statü ise kişinin kendi davranış durumuna göre kazanılır. Bunun illa olumlu bir konum olması beklenemez. Gede sözünde olduğu gibi bu statü menfi bir durum da taşıyabilir.

Halk bilgeliği “gede” sözüyle tersinden öğüt anlaşılmalıdır. Cimrilik yerine cömertlik, kötülük yerine iyilik, açgözlülük yerine tok gözlülük, arsızlık yerine arlı olmak her zaman tavsiye ve tercih edilir.

Bu kadar olumsuzluğun üstüne biz yine de Karacaoğlan’dan doğrudan öğüt veren bir dörtlük sunarak yazımızı bitirelim:

“Dinle sana bir nasihat edeyim
Hatırdan gönülden geçici olma
Yiğidin başına bir iş gelince
Onu yâd ellere açıcı olma”

Ahmet Urfalı

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
Rastgele Konular
Doktor:           Çocuğunuzun iyileşebilmesi için bol bol et yemesi gerekAnne:              İyi ama biz asgari ücretle geçiniyoruz. Nasıl et alacağız? Bu konuşma,lösemi ve kanser tanısı konan, LÖSEV’e kayıtlı ailelerin yüzde 87’sinin yaşadığı durumu özetliyor. Oysaki kanser tedavisinde protein ağırlıklı sağlıklı beslenme çok...
Avrupa Birliği (AB) Komisyonu Başkanı Ursula Von der Leyen, yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgını ile mücadele kapsamında ihtiyaç duyulan ithal tıbbi cihaz ve ekipmanlardaki KDV ve gümrük vergilerinin kaldırıldığını bildirdi. Von der Leyen, Twitter hesabından yaptığı paylaşımda, Kovid-19 krizi nedeniyle özellikle hastanelerin...
Schaerbeek belediye sakinlerini yakından ilgilendiren Cuma Pazarı konusu nihayet netliğe kavuştu. Aylardır üzerinde kaldırılsın mı kaldırılmasın mı tartışması yapılan ve kesin kaldırılacak gözüyle bakılan Cuma Pazarı, Schaerbeek belediye meclisinde sağlam muhalefet yapan Sosyalist Parti grubu sayesinde kaldırılmayacak. Tartışmanın başladığı günden...
Avrupa Parlamentosunda (AP) ırkçı Yunan milletvekili IoannisLagos, Yunan adalarındaki göçmenlerin durumuna ilişkin oturumda Türk bayrağını yırttı.  Brüksel’de düzenlenen AP Genel Kurulunun “Yunan Adalarında İnsani Durum” başlıklı oturumunda bölgedeki göçmenlerin durumu ele alındı. Yunanistan’ın aşırı sağcı Altın Şafak Partisinin eski üyesi bağımsız AP milletvekili Lagos,...
Waterloo polisi, Facebook’ta yayınladığı bir mesajla, araç plakası hırsızlığı yapan bir çetenin, plaka hırsızlığı konusunda geliştirdiği yeni teknik konusunda uyarıda bulundu. Waterloo polis merkezi tarafından yapılan açıklamada, yeni tekniği geliştiren çetenin, plaka üzerindeki mührü, kopya plakaya bastırdıkları ve daha sonra...
Belçika, yeni tip koronavirüs (Kovid-19) kapsamındaki “kısmi tecrit” uygulamasını 19 Nisan’a kadar uzattı. Başbakan Sophie Wilmes, 4 saatten fazla süren Kovid-19 odaklı Ulusal Güvenlik Konseyi toplantısının ardından basın toplantısı düzenledi. Wilmes, daha önce alınan ve 5 Nisan’da sona ereceği açıklanan kısmi tecrit...
Belçika’nın Genk takımından Dieumerci Ndongala’yı sezon sonuna kadar kiralık olarak kadrosuna katan Kasımpaşa, Belçika’dan bir transfer daha gerçekleştirdi. Süper Lig ekiplerinden Kasımpaşa, Belçikalı savunma oyuncusu Mickael Tirpan’ı kadrosuna dahil etti. Lacivert-beyazlı kulüpten yapılan açıklamada, son olarak Belçika ekibi Lokeren’de forma...
CHP Belçika Birliği, 24 Ocak 1993 Yılında hain bir bombalı saldırı  sonucu hayatını kaybeden Gazeteci Yazar Uğur Mumcu’yu ölümünün 27. yılında Cumhuriyet Gazetesi yazarları Sayın Prof. Dr. Emre Kongar ve TBMM’de CHP 24-25-26. Dönem Izmir Milletvekili, Gazeteci-Yazar Sayın Mustafa Balbay ile...
Türkiye’nin bayrak taşıyıcı hava yolu şirketi THY,  bugün 360 uçaklık modern filosu ve 127 ülkeyi kapsayan uçuş ağıyla, gökyüzündeki 87. yılını kutluyor. THY Basın Müşavirliği’nden yapılan açıklamaya göre, ay yıldızlı bayrağı ilk kez 1933 yılında, toplam 23 koltuk kapasitesine sahip...
Zamandan şikayetci oluyoruz. Önümüze gelen yemekten, hasta olsak hastalıktan, eş eşten, bacıdan kardeşten, dosttan düşmandan, evlattan, soğuktan sıcaktan, hatta anadan babadan, haşa Yaratan’dan dahi şikayetci olanlar duyarız. Allah.c.c iyilerle karşılaştırsın iyiliklerde daim kılsın. Hiç kendimizi eleştirip kendimizden şikayetci olmayız. Her...
Arşiv
Bizi Facebook’tan takip edin
Sizden Gelen Yorumlar
Etiketler