YeniVatan Belçika

“Gede” sözü

“Gede” sözü

‘’Gede kuzudan koç olmaz.’’ Ahmet Çavuş

Gede, Emirdağ ağzında çok kullanılan bir sözcüktür. Doğrusu bu yazıyı kaleme almayı düşündüğümde “gede” kelimesinin bu denli geniş bir anlam içerdiğini bilmiyordum. Şimdi “gede”nin anlam yelpazesinde bir gezinti yapalım: Halk ağzında gede, sıfat olarak; çelimsiz, zayıf, karnı şiş, hastalıklı, açgözlü, obur, annesi babası olmayan, arsız, cimri, kötü, dilenci, yoksul. (kimse) anlamlarına gelmektedir. Gede sözcüğü kendini anlamlandırırken cimrilik yapmamış, aksine çok cömert davranmıştır.

Daha bitmedi, “gede” Türkistan’da erkek çocuk karşılığında kullanıyormuş. Anasız kuzu, manda yavrusu (gede/gedek), çoluk çocuk, yurtsuz yuvasız, anasız babasız, elsiz küllüksüz, odsuzocaksız, ataşsızçırasız, aşsız ekmeksiz anlamları için ne dersiniz?

Emirdağ halk şiirinden bir örneği Ömer Faruk Köse’nin yazımıza bir katkısı olarak sunuyorum:

“Gedeler azgın olur
Çalımı düzgün olur
Gedeye kız verenler
Hâlinden bezgin olur”

Gedelik etmek, gede olmak, aç gede demek,gedeleşmek, gedelenmek, gede oğlan gede kız… yöremizde kullanılan deyim ve deyişlerdendir. Bir de ilenç; “Allah gede canın ala.”

Dedem Ahmet Çavuş’un en çok kullandığı atasözünü hatırlıyorum. Birisinden yanlış bir davranış görünce; “Gede kuzudan koç olmaz.” derdi.

Sıra “gede” kökünden gelen kelimelere geldi: Gedekılıç; boyunduruğu sabana tutturmak için saban okunun ucundaki deliğe sokulan ağaç çivi için kullanılır. Gedeleç, ok ve yay çantası, sadak, tirkeş demektir. Gedelek, yaprakları ve yumrusu pancara benzeyen ve yumrusu çiğ olarak yenen bir bitkidir. (Gedelek turşularını da unutmayalım.)

Farsça’da isimlere “yer/yeri” anlamı vermek için “-gede” eki eklenir: Ateş-gede (ateş yeri/Mecusi mabedi), mey-gede (şarap yeri/meyhane), büt-gede (Put yeri/puthane)…

“Gede” köken olarak Farsça fakir, kimsesiz anlamına gelen “geda” kelimesinden Türkçeleşmiş ve yukarıda belirttiğimiz anlam genişlemesiyle söylenmiştir.

Geda, Divan edebiyatında kul, köle anlamında mazmun olarak işlenmiştir.

“Sultana sultanlık, gedaya gedalık yaraşır.” söyleyişi insanların bulunduğu yere göre davrandığına işaret eder. Cihan Padişahı Kanuni ( Muhibbi)

“Ey muhibbî âleme şâh olmadan
Dilberin olmak gedâsı hoş gelir.’’ beyitiyletevazusunu gösterir.

“Bir şâha kul oldum ki cihânañagedâdur.” Allah’a kul olmanın mutluluğunu yaşayan Fatih (Avni) bütün cihanın da Ona kul olduğunu belirtir.

Fuzuli, Leyla vü Mecnun mesnevisinde aşık-maşuk ilişkisini ortaya koyar:

“El gafil iken bu maceradan
Sultana sena götür gedadan”

Asırlardan beri değişmeyen bir kuraldır:

“Kapıya bir gedâ gelse, efendinâ uyur derler
Elinde bergüzâr olsa, içeriye buyur derler” (Kapıya bir dilenci gelse, efendi uyuyor derler. Eğer o dilencinin elinde bir armağan varsa içeriye buyur derler.)

İnsanların içinde yaşadıkları toplum, bireylere bazı sorumluluklar yüklediği gibi bazı statü/prestijler de verir. Statü insanın toplum içindeki yerini yurdunu, saygınlık derecesini belirler. Verilmiş statü bireyin cinsiyet, soy gibi özelliklerinden dolayı doğuştan aldığı konumdur. Kazanılmış statü ise kişinin kendi davranış durumuna göre kazanılır. Bunun illa olumlu bir konum olması beklenemez. Gede sözünde olduğu gibi bu statü menfi bir durum da taşıyabilir.

Halk bilgeliği “gede” sözüyle tersinden öğüt anlaşılmalıdır. Cimrilik yerine cömertlik, kötülük yerine iyilik, açgözlülük yerine tok gözlülük, arsızlık yerine arlı olmak her zaman tavsiye ve tercih edilir.

Bu kadar olumsuzluğun üstüne biz yine de Karacaoğlan’dan doğrudan öğüt veren bir dörtlük sunarak yazımızı bitirelim:

“Dinle sana bir nasihat edeyim
Hatırdan gönülden geçici olma
Yiğidin başına bir iş gelince
Onu yâd ellere açıcı olma”

Ahmet Urfalı

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
Rastgele Konular
Süper Lig ekiplerinden Büyükşehir Belediye Erzurumspor, Aatıf Chahechouhe, Jahanna Omolo ve Manuel Da Costa’yı kadrosuna kattı. Kulüpten yapılan açıklamada, Chahechouhe, Omolo ve Da Costa’nın transfer edildiği belirtildi. Açıklamada, “Aatıf Chahechouhe, Jahanna Omolo ve Manuel Da Costa Erzurumspor’umuza hayırlı olsun.” denildi. Söz konusu futbolculardan bir dönem...
Evere belediyesinde Centre Médical De Vinci adında bir sağık merkezi açan genç hekim Dr Neslin Şahan, dil sorunu yaşayan Türk kökenli vatandaşları ağırlamaktan ve onlara yardımcı olmaktan dolayı memnun olacağını ifade etti. Genel tıp konsültasyonu, elektrokardiyogram, kan testi ve jinekolojik...
Rahmân ve Rahîm olan Yüce ALLAH’in adiyla… Hamd âlemlerin Rabbi ALLAH (c.c.) içindir. Salât ve Selâm Peygamber efendimiz Hazret-i Muhammed Mustafa (s.a.v)’in, âli’nin ve ashâbinin üzerine olsun inşaallah. Muhterem Müslümanlar, Yüce Mevlamızın katında bütün vakitler eşittir. Fakat bazı vakitler, içinde...
Hollanda’nın başkenti Amsterdam’da, 21 Mart Komitesi tarafından ırkçılık ve ayrımcılık karşıtı gösteri düzenlendi. Siyasi partiler ve çok sayıda sivil toplum kuruluşunca desteklenen gösteri için Amsterdam’ın batısındaki Westerpark’ta bir araya gelen yüzlerce kişi, Hollanda’da ve dünyada yükselen aşırı sağ eğilimleri protesto etti. Çok sayıda...
Limburg bölgesinde yer alan Houthalen belediyesi Başkan Yardımcısı Mustafa Aytar, Limburg bölgesinde kurulan aşı merkezleri hakkında bilgi verdi. Hükümetin almış olduğu karar doğrultusunda Limburg bölgesinde yer alan 15 farklı belediyesinde aşı merkezleri kurulacağını bildiren Başkan Yardımcısı Aytar, Houthalen-Helchteren belediyesi için...
NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, Gara’da “13 Türk vatandaşının öldürülmesini kınadıklarını” belirterek, müttefiklerin Türk halkına başsağlığı dilediğini söyledi. Stoltenberg, video konferans yöntemiyle yapılan iki günlük NATO Savunma Bakanları Toplantısının ilk günkü oturumunun ardından basın toplantısı düzenledi. Irak’ın kuzeyinde 13 Türk vatandaşının terör örgütü PKK...
Belçika’nın Türkçe yayın yapan televizyon kanalı Sky Live Media Group, kuruluşunun 3. yıldönümü pandemi kuralları çerçevesinde kutladı. Brüksel merkezli Sky Live Media Group tarafından Çalışan Gazeteciler Günü dolayısıyla 10 Ocak’ta gerçekleştirilen resepsiyona, kanalın programcıları ile davetli gazeteciler katıldı. Gürsel Kum:...
Avrupa Birliği (AB) ile ilaç şirketi AstraZeneca arasındaki tedarik anlaşmazlığının ardından şirketin yeni tip koronavirüs (Kovid-19) aşısının üretim sürecinde yer alan Belçika’daki bir fabrikada denetim yapıldı. Belçika basınındaki haberlere göre, Seneffe kasabasında AstraZeneca için üretim gerçekleştiren “Novasep” isimli başka bir şirketin fabrikasına,...
22.23.24. Dönem Aksaray Milletvekili, AK Parti Brüksel AB Temsilcisi Ruhi Açıkgöz, Regaib Kandili vesilesiyle bir mesaj yayınladı. AK Parti Brüksel AB Temsilcisi Ruhi Açıkgöz’ün mesajında şu ifadeler yer aldı: Kıymetli Vatandaşlarımız; Milletimizin ve İslam âleminin Regaip Kandilini tebrik ediyor, bu mübarek...
Belçika’da ikamet eden vatandaşlara sosyal hayatta karşısına çıkan tüm hususlar hakkında danışmanlık hizmeti sunan BizzDanış, zor dönem geçiren esnafa prim müjdesi verdi. Brüksel Bölge Hükümeti tarafından alınan karar doğrultusunda esnafa yapılacak yardım paketinin sunulacağını bildiren BizzDanış yetkilileri, prim hakkında bilgi...
Arşiv
Bizi Facebook’tan takip edin
Sizden Gelen Yorumlar
Etiketler